हरिश्चंद्रगड HARISHCHANDRAGAD

भटक्यांची पंढरी म्हणून प्रसिद्ध असलेला हरिश्चंद्रगड पाहायची इच्छा खूप होती, नियोजन काही होत नसल्यामुळे पाहायचा राहिला होता. पण अचानक संजय शेंडकरने प्लान बनवून कळवले. शनिवारी २३-०१-२०२१ रोजी पहाटे ०६:०० वाजता पुणे येथून निघालो. ️ वाटेमध्ये नारायणगांवला नाश्ता करून ०९:३० वाजता खिरेश्वर या गावी पोहचलो. मुक्ताई मातेच्या मंदिराला 🛕 लागून असलेले अक्षय मुठे यांचे घर व हॉटेल मुक्ताई येथे गाडी लावून आम्ही आमच्या बॅगवर तंबू, चटई बांधून १०:०० वाजता टोलारखिंड मार्गाने हरिश्चंद्रगडाच्या दिशेने चालायला सुरवात केली. 

मुक्ताई मातेचे मंदिर खिरेश्वर 

मुक्ताई मातेची मूर्ती - मुक्ताई मंदिर, खिरेश्वर

गावामधूनच पूर्ण मोठ्या उंच झाडांच्या जंगलामधुन वाट चालू झाली. भटक्यांचा गर्दी मुळे वाट चांगलीच मळलेळी आहे. वाटे मध्ये ठिक ठिकाणी  लिंबू सरबत, कोकम सरबत, काकडी विकणारे 🥒 गावकरी यांची दुकाने आहेत. त्या जंगलाचा वाटेमध्ये ऐकू येणारे पक्षाचे आवाज ️ ऐकत आम्ही चालत होतो. पुढे एका झाडाखाली थोडे पाणी पिण्यासाठी विसावलो. तेथील शांततेमध्ये अचानक अफाट मधमाशांचा आवाज  कानावरती ऐकू येताच आम्ही वरती पाहू लागलो तर ते झाड पूर्ण पणे फुलांनी मोहरले होते.

वाटेमधील फुलांनी मोहरलेले झाड

पुढे पायथ्यापासून तासभराच्या चढाई नंतर आम्ही टोलारखिंड येथे येऊन पोहचलो. येथे समोरच वाघ्रशिल्प नजरेस आले.🛕गावकरी याला वाघोबाचे देवस्थान असे म्हणतात. तसेच तेथे एका दगडावरती शिवलिंग पाहायला मिळाले. गड वनक्षेत्र असल्याने, येथुन वनविभागाकडून प्लास्टिक व इतर तपासणी करून पुढे गडावरती सोडले जाते. टोलारखिंडीतुन खालील बाजूला कोथळे व लव्हाली ️ या गावी वाट जाते. खिंडीमधून वरती गडाचा दिशेला २ मिनिट चालून येताच समोर उभा ठाकतो तो म्हणजे थोडाशा भीतीचा दगडाच्या चढाईचा मार्ग 🧗🏼‍♀️(rock patch). तेथे काही ठिकाणी दगडा मध्ये पायऱ्या बनवलेल्या आहेत. जंगल वाट संपवून पुढे आल्यामुळे दुपारचे ऊन खुप लागत होते. पुढे डोंगराचा काठावरून जाणारी वाट व दगडाच्या चढाईची (rock patch) वाट पार करून एका गुहे मध्ये येऊन विसावलो. तेथून पुढे चालून जाताच पूर्वे कडून गडाचा पठारावती पोहचलो. पुढे दोन वाटा जातात एक डाव्या बाजूने बालेकिल्ला कडून व एक उजव्या बाजूने, दोन्ही वाटा शेवटी मुख्य मंदिरापाशी जातात. आम्ही उजव्या बाजूने चालत वाटेमधील कोरडे ओढे, व आजू बाजूचा परिसर निहालत २:०० वाजता मुख्य मंदिरा पाशी येऊन पोहचलो. मंदिरा जवळील एका वाटेने बरेच लोक एक जात होते, विचारणा केली व थोडे पुढे वाट पाहून आलो. ती वाट पाचनई गावातून येते, सध्या चढाईसाठी सर्वात जवळची व सोपी वाट म्हणून या वाटेचा जास्त उपयोग करत आहेत. गडावरती वनविभागाणे दिलेल्या नियमा प्रमाणे पाचनई मधील गावकऱ्यांनी लहान हॉटेल बनवलेत त्या पैकी कैलास भारमल यांचे हॉटेल राजयोग येथे जाऊन आम्ही आमचा पाठीवरील बोझा उतरविला. तेथेच घरून घेतलेले दुपारचे जेवण उरकून एक तास भर विश्रांती घेतली. व पुढील नियोजन ठरविले.

तोलारखिंड येथिल वाघ्रशिल्प

तोलारखिंड येथिल शिवलिंग

तोलारखिंड नंतर असलेला दगडाचा चढाईचा मार्ग

वाटेतील गुहा

दुपारच्या विश्रांती नंतर आम्ही मुख्य मंदिराचा परिसर पाहायला निघालो. प्रथम केदारेश्वर लेणी व केदारेश्वराचा पाण्यातील लेणी मधील शिवलिंग पाहिले व त्या थंडगार बर्फाळलेल्या पाण्यामधून शिवलींगाला प्रदक्षिणा मारली. या शिवलिंगा भोवती ४ खांब होते त्या पैकी आता एकच खांब पूर्ण शाबूत आहे व बाकीचे ३ खांब भग्न अवस्थेत आहेत.

पुढे गडावरील मुख्य 🛕🛕 हरिश्चंद्रेश्वर मंदिर, गाभाऱ्यातील शिवलिंग, तसेच या मंदिराला दोन बाजूने दरवाजे व त्या समोर नंदी पाहायला मिळतात. हरिश्चंद्रेश्वर मंदिरातील गणपती, मंदिरावरील सुबक सुंदर नक्षीकाम, मंदिराच्या मागील बाजूला असलेल्या काही गुहा, त्यातील एका गुहेत पुरातन काळातील काही मूर्ती ठेवलेल्या आहेत. मंदिरा मधील पिण्याच्या पाण्याचे टाके, मंदिराचा बाजूने असलेली लहान मंदिरे पाहून बाहेर आलो.

मुख्य मंदिरा समोरील लहानशा मंदिरा मध्ये देखील गणपती व पाण्याखाली शिवलिंग पाहायला मिळाले. तसेच मंदिरा बाहेरील बाजूला असलेली पुष्करणी व इतर लहान सहान शिवलिंग व गणपती मंदिरे पाहायला मिळाली.

केदारेश्वर लेणी

केदारेश्वराचा लेणी मधील पाण्यातील शिवलिंग

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिर

गाभाऱ्यातील शिवलिंग

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिरा वरती असलेल्या मूर्ती व नक्षीकाम

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिराचा एका बाजूला असलेला गणपती

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिरा वरती असलेल्या मूर्ती व नक्षीकाम

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिराचा एका बाजूला असलेला नंदी

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिराचा आतील एका लहान मंदिर व शिवलिंग

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिरा वरती असलेल्या मूर्ती व नक्षीकाम

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिराचा आतील पाण्याचे टाके

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिराचा आतील गुहे मध्ये असलेल्या पुरातन काळातील काही मूर्ती

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिराचा समोरील लहानशे गणपती व शिवलिंग मंदिर

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिराचा बाहेरील बाजूला असलेली पुष्करणी

पुष्करणीचा मागील बाजूला असलेले गणपती मंदिर

पुढे तेथूनच जवळ तारामती शिखराच्या पायथ्याला सात लेणी आहेत. त्यापैकी एका गुंफेत गणेशाची सुमारे आठ फूटाची भव्य आणि सुंदरमूर्ती पाहायला मिळाली. याच गुहेच्या आजुबाजूला अनेक गुहा पाहायला मिळाल्या.

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिरा जवळ, तारामती शिखराच्या पायथ्याला असलेली लेणी / गुहा

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिरा जवळ, तारामती शिखराच्या पायथ्याला असलेली गुहेतील गणेश मूर्ती

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिरा जवळ, तारामती शिखराच्या पायथ्याला असलेली गुहेतील गणेश मूर्ती

पुढे संध्याकाळचा चहा घेऊन मंदिरा पासून १२०० मीटर लांब व पश्चिम दिशेला असलेला कोकण कडा पाहायला निघालो.⛰️ तो अप्रतिम मनमोहक कोकण कडा पाहून मन प्रसन्न झाले. त्यातच कोकण कडा वरून सूर्यास्त ️पाहणे म्हणजे नयन सुखचं !! कोकण कडा येथे देखील लहान हॉटेल व बऱ्याच प्रमाणात तंबू  लावलेले दिसले. कोकण कडाच्या सूर्यास्ता नंतर विजेरीचा  प्रकाशामध्ये आम्ही माघारी फिरलो व मंदिर जवळ मुक्कामाच्या ठिकाणी आलो. मग आम्ही तेथेच अंगणा मध्ये आमचा तंबू  लावला तो पर्यंत जेवण तयार झाले. मग रात्री त्या गरमा गरम जेवणा वरती ताव मारला आणि मग त्या अंधाऱ्या रात्री शेकोटी पेटवून गप्पा गोष्टी केल्या.

कोकण कडा

कोकण कडा येथून सूर्यास्त

कोकण कडा येथून सूर्यास्त

कोकण कडा येथून सूर्यास्त

हरिश्चंद्रेगडा वरील रात्रीचे जेवण

तंबूमधील रात्र

हरिश्चंद्रेगडा वरील रात्रीची शेकोटी

दुसरे दिवशी रविवार २४-०१-२०२१ सकाळी पुन्हा ताजे तवाने होऊन चहा घेतला व ०६:०० वाजता अंधारा मध्ये महाराष्ट्रामधील चौथे उंच "तारामती शिखर" चढायला सुरवात केली. अर्धा तास भरात चढाई करून आम्ही शिखरावर सूर्यनारायणाची वाट पाहत बसलो. व ०७:१४ मिनिटाने सुर्य ️ डोंगर रांगेतून बाहेर डोकावून पाहू लागला. तो नयनरम्य सूर्योदयाचा नजारा डोळ्यात सामावून घेतला. व तारामती शिखरावरील शिवलिंग, ध्वजस्तंभ, शिखरावरून दिसणारा कालभैरी डोंगर, कोकणकडा, आजू बाजूची डोंगर रांग️,खाली दिसत असलेले गडावरील मंदिर पाहून शिखराला फेरा मारला व शिखर उतरून आलो. तो पर्यंत सकाळचे ०९:०० वाजले होते. मग आम्ही नाश्ता उरकून आमचा तंबू काढला व बॅग वरती बांधून गड उतरायला सज्ज झालो. सकाळी ०९:३० वाजता राजमार्ग जुन्नर दरवाजाने गड उतरायचा असे ठरवून निघालो. वाटेमध्ये दिसत असलेला बाल्लेकिल्ला पाहत आम्ही चालू लागलो. वेळे अभावी बाल्ले किल्ला वरती चढाई केली नाही. पण खालून बाल्ले किल्याला थोडीशी तटबंधी दिसत होती. राजमार्गाचा रस्ता काही सापडला नाही मग तेथील गावकऱ्यांचा माहिती नुसार आम्ही मार्ग शोधायचा प्रयत्न केला. पण खूप घनदाट झाडीतुन मार्ग शोधत थोडे अंतर आत चालून गेलो. पण कदाचित ती प्राण्याची वाट असावी व पुढे जाऊन ती वाट पण बंद झाली व दुसरी कोणतीच वाट नसल्यामुळे माघारी फिरलो. व ज्या मार्गाने गडावरती आलो होतो त्या मार्गे गड उतरला. गडाखाली पोहचल्या नंतर चौकशी केली असता जुन्नर दरवाजाने आधी जाऊन आलेले किंवा वाटाड्या शिवाय शक्यतो कोणी येत जात नाही असे समजले. पुढे आम्ही पिंपळगाव जोग धरणावरती पोहूण पुन्हा माघारी हॉटेल मुक्ताई येथे आलो. व दुपारचे जेवण उरकुन ०३:०० वाजता पुणे कडे निघालो.

तारामती शिखर वरून सूर्योदय

तारामती शिखर वरून सूर्योदय पाहताना

तारामती शिखर वरील शिवलिंग

तारामती शिखर वरील ध्वज स्तंभ

तारामती शिखर

तारामती शिखर

सकाळचा नाष्टा

मुक्कामाचे हॉटेल राजयोग

पठारावरून दिसणारा बाल्ले किल्ला

पिंपळगाव जोग धरण येथील पुरातन शिवलिंग

पिंपळगाव जोग धरणाचा जलाशय व मागे दिसणारा शिंदोळा किल्ला

पूर्ण गड पाहून झाल्या नंतर येथे पुन्हा पुन्हा येण्याची इच्छा निर्माण झाली, म्हणूनच कदाचित हरिश्चंद्रगडाला भटक्यांची पंढरी असे म्हणतात........

सोबती: संजय शेंडकर, वैभव सोनावणे, अकाश भोसले.

©सुशील राजगोळकर

विसापूर ⛰️ VISAPUR ⛰️ १६-जानेवारी-२०२१

यावेळी आम्ही कूच करणार आहे विसापूर किल्ल्यावर..... चला तर मग आज प्रस्तावना न देता थेट पायथ्याचे गाव पाटण इथून सुरवात करु🏘️. या आधी २ वेळा लोहगड मार्गे गायमुखी दरवाजाने गडावरती आलो होतो. म्हणून या वेळी पाटण वरून जायचे ठरवून निघालो. भर दुपारी १२ वाजता🌤️ पाटण या गावी पोहचलो. पाटण गावचे ग्रामदैवत वाघजाई मंदिर 🛕 मध्ये नमस्कार केला व मंदिरा मधील गावकऱ्यांना मार्ग विचारून घेतला व त्या दुपारच्या रखरखत्या उन्हामध्ये विसापूरच्या दिशेने चालायला सुरवात केली.

पाटण गावचे ग्रामदैवत वाघजाई मंदिर 🛕

पाटण गावचे ग्रामदैवत वाघजाई मंदिराचा गाभारा 🛕

डोंगरा मध्ये जाणाऱ्या खूप वाटा आहेत पण तशी पूर्ण मळलेळी वाट व वाटेमध्ये दगडा वरती चुन्याने बनवलेले दिशादर्शक बाण ➡️ आहेत. गावातुन थोडे अंतर चालून जाताच दगडा मध्ये कोरलेल्या ४० एक पायऱ्या आहेत. त्या पायऱ्या पारकरून पुढे उजव्या बाजूला गेलो व एक डोंगर पार करून पठारावती पोहचलो. तेथून डावीकडे धनगर वस्तीकडे वाट जाते तिकडे न जाता पुढे सरळ वरती जंगलाच्या वाटेने निघालो. ती इतकी घनदाट जंगलाची वाट 🌳🎋आहे की दुपारी उन्हाची झळ देखील लागू दिली नाही.

दगडा मध्ये कोरलेल्या पायऱ्या

पठारावरून दिसणारा विसापूर किल्ला

जंगलाची वाट संपवून पुढे तुटलेल्या दगडांच्या पायऱ्यांची वाट चालू झाली. तेथून पुढे येताच दगडामध्ये कोरलेला हनुमान व त्याला लागूनच मोठी गुहा पाहायला मिळाली. तेथूनच सुस्थितीत असलेल्या दगडातील पायऱ्यांची वाट चालू झाली. वाट संपवून वरती येताच गडावरती प्रवेश झाला. तेथून पुढे आम्ही डाव्या बाजूने गडाला फेरा मारायचा म्हणून निघालो. समोरच गडावरती असलेली तोफ पाहायला मिळाली.

विसापूर किल्ला - पायऱ्यांचा वाटेवरील हनुमान

विसापूर किल्ला - पायऱ्यांचा वाटेवरील गुहा

विसापूर किल्ला - पायऱ्यांचा वाटेवरील गुहेचा आतील बाजू

विसापूर किल्ला - पायऱ्यांची वाट

विसापूर किल्लावरिल तोफ

पुढे तटबंधी सोडून थोडेसे उजव्या बाजूला पाण्याचा टाक्या व तलाव पाहून, महादेव मंदिर पाहायला गेलो🛕.  तिथे मंदिर समोरील अंगणा मध्ये स्तंभ आहे त्या स्तंभा वरती २ बाजूला हनुमान, एका बाजूला गणपती व एका बाजूला सर्प कोरलेला पाहायला मिळाला. तसेच मंदिर समोर २ नंदी व मंदिरामध्ये प्राचीन काळातील शिवलिंग पाहायला मिळाले. मंदिरा मागे लहानसे पुष्कर्णी आहे.

विसापूर गडावरील पाण्याचे टाके

विसापूर गडावरील महादेव मंदिराचा बाजूचा तलाव

विसापूर गडावरील महादेव मंदिर

विसापूर किल्ला - महादेव मंदिरातील शिवलिंग

विसापूर किल्ला - महादेव मंदिरा समोरील स्तंभा वरील २ बाजूला असलेले हनुमान

विसापूर किल्ला - महादेव मंदिरा मागील लहानशी पुष्कर्णी

तेथून पुढे मंदिरा समोरील दिशेला (पूर्वेकडे) मोठया प्रमाणात असलेल्या पाण्याचा टाक्या पाहिल्या, पुढे असलेले अवशेष पाहून समोरच दिसत असलेला ध्वजस्तंभ 🚩 व गोल बुरुज पाहिला. तेथून माघारी गडाचा दक्षिण दिशेला पाण्याचे टाके, तलाव व डाव्या बाजूला दिसत असलेला तिकोना किल्ला, तुंग किल्ला ⛰️ व पवना धरणाचा जलाशय 🏝️पाहत पुढे चालून गेलो. पुढे गायमुखी मार्ग जवळचा व सोपा असल्याने बरेच लोक गडावरती येताना व तितकेच लोक गड उतरून जाताना दिसत होते.

विसापूर गडावरील पाण्याचे टाक्या

विसापूर गडावरील अवशेष

विसापूर गडावरील ध्वजस्तंभ व गोल बुरुज

तेथून पुढे मंदिरा समोरील दिशेला (पूर्वेकडे) मोठया प्रमाणात असलेल्या पाण्याचा टाक्या पाहिल्या, पुढे असलेले अवशेष पाहून समोरच दिसत असलेला ध्वजस्तंभ 🚩 व गोल बुरुज पाहिला. तेथून माघारी गडाचा दक्षिण दिशेला पाण्याचे टाके, तलाव व डाव्या बाजूला दिसत असलेला तिकोना किल्ला, तुंग किल्ला ⛰️ व पवना धरणाचा जलाशय 🏝️ पाहत पुढे चालून गेलो. पुढे गायमुखी मार्ग जवळचा व सोपा असल्याने बरेच लोक गडावरती येताना व तितकेच लोक गड उतरून जाताना दिसत होते.

विसापूर गडावरील पाण्याचे टाक्या

विसापूर गडावरील चुण्याचा घाणा

विसापूर गडावरील जात

विसापूर गडाचा दक्षिण दिशेचा ध्वज व मागे लोहगड किल्ला

पुढे तटबंधी सोडून उजव्या हाताला दिसत असलेला टाक्यातील हनुमान पाहिला व तेथे असलेली टाकी पाहून समोर दिसत असलेल्या कोठाराकडे / वाडाकडे निघालो. ते वाडे दुमजली, मुख्य वाड्याला दुप्पट भिंत बांधलेली व समोर मोठे अंगण होते असावे असे जाणवते. ते पाहून आम्ही गडाच्या उत्तर दिशेला असलेल्या पाण्याचा टाक्या, टाक्यांचा बाजूला असलेला हनुमान पाहिला. पुढे बुरुज 🚩 व तेथे असलेली तोफ पाहून माघारी फिरलो. ज्यामार्गे गडावरती आलो होतो तिकडे निघालो वाटेत असलेली उंचचउंच तटबंधी व पाण्याच्या टाक्या पाहून गड उतरायला सुरवात केली.

विसापूर गडाची तटबंधी

विसापूर गडाची तटबंधी व मागे लोहगड किल्ला

विसापूर गडावरील पाण्याचा टाक्यातील हनुमान

विसापूर गडावरील कोठाराचे अवशेष

विसापूर गडावरील कोठाराचे अवशेष

विसापूर गडावरील कोठाराचेअवशेष

विसापूर गडावरील कोठाराचे अवशेष

विसापूर गडावरील पाण्याचा टाक्यांचा बाजूला असलेला हनुमान

विसापूर गडावरील उत्तर दिशेला असलेल्या बुरुजा वरील तोफ 

विसापूर गडावरील उंच तटबंधी

विसापूर गडावरील पाण्याचा टाक्या

पाटण गावमधून विसापूर गडावरती जाण्यासाठी १ ते १.५ तास लागतो. विसापूर गडाचा परिसर खूप मोठा असल्या कारणाने पूर्ण गड फिरण्यासाठी किमान ३-४ तास लागतात. संपूर्ण गडाला फेरा मारताना प्रकर्षाने जाणवते कि गडावरती खूप मोठ्या प्रमाणामध्ये पाण्याच्या टाक्या आहेत. गडाला पूर्वी संपूर्ण तटबंधी बांधण्यासाठी लागणारे दगड हे याच पाण्याच्या टाक्या व तलावातील खोद काम करून काडलेले दगड वापरले असावेत. गडाचा मधोमध लहान घनदाट झाडीची टेकडी आहे. गावकऱ्यांचा माहिती नुसार गडावरती व गडाच्या आजूबाजूने असे एकूण २१ हनुमान कोरलेले होते. त्यापैकी आता आम्हाला गडावरती फक्त ५ हनुमान मूर्ती पाहायला मिळाल्या

१ - विसापूर गडाचा पायऱ्यांचा वाटेवरील हनुमान

२ व ३ - विसापूर गडावरील महादेव मंदिरा समोरील स्तंभा वरील २ बाजूला असलेले हनुमान

४ - विसापूर गडावरील पाण्याचा टाक्यातील हनुमान

५ - विसापूर गडाचा उत्तरेला पाण्याचा टाक्यांचा बाजूला असलेला हनुमान

अशाप्रकारे शहराच्या अगदी जवळ असलेला आणि इतिहासाची आठवण करून देणाऱ्या या विसापूर किल्लाची ही सफर ..!!

सोबती: सुहास शेंडकर, संजय शेंडकर,  शशी तांदुळकर, वैभव सोनावणे, अजय सोनावणे, अकाश भोसले.

©सुशील राजगोळकर